Jakie życzenia złożyć na urodziny? Czego życzyć komuś, kto pewnie już przestał liczyć, które to urodziny? Wreszcie - czego życzyć, żeby się nie powtarzać? Nie znajdziecie tu gotowych życzeń, ale dowiecie się, ile prawdy zawiera najsłynniejsza legenda Rzymu. O narodzinach.

Ab urbe condita

Tradycja przyjmuje, że bracia Romulus i Remus, wyznaczając obszar swojego przyszłego lokum (no bo nikt tego nie nazwie jeszcze miastem), pokłócili się na tyle ostro, że Romulus zabił Remusa i w ostatecznym rozrachunku został szefem wioski. Całe wydarzenie miało mieć miejsce właśnie 21 kwietnia 753 roku przed naszą erą, czyli równe 2770 lat temu. Zamiast jednak obchodzić smutne rocznice "śmierci Remusa", Rzymianie obchodzą tego dnia bardzo radosne i kolorowe święto założenia swojego urbs.


Bo Rzym, czyli Roma, to urbs - miasto. Jedyne, najważniejsze, najpotężniejsze miasto. Na tyle ważne, że od jego założenia liczono czas. Najpierw tylko w owej wiosce, następnie w Lacjum, potem w całej Italii, aż w końcu całe imperium liczyło czas ab urbe condita - "od założenia miasta". 

Smagani zimnym wiatrem nad Morzem Północnym Brytowie i zawiewani piaskiem spod piramid Egipcjanie tak samo liczyli miesiące i lata od założenia jakiejś wioseczki w środkowej Italii, której w życiu nie widzieli, a nierzadko i nie mieli pojęcia, gdzie owa wioska (która urosła, została urbs i w końcu ich podbiła) w ogóle była. U nas nikt nie liczy czasu od założenia Warszawy, Krakowa, Gniezna czy Poznania, ba!, nawet nie liczymy czasu od chrztu Mieszka. Tymczasem w samym Rzymie aż do XIX wieku owa tradycja i legenda stała niemal niepodważona i dopiero wiek XX - "wiek archeologii" - przyniósł na ten temat nieco więcej pytań, trochę odpowiedzi i znowu jeszcze więcej znaków zapytania.

Ziarno prawdy

Mogę wam jednak powiedzieć to, czego zapewne już się domyślacie: nie wierzcie w bajki. Żadni bliźniacy nie założyli dynamicznej Romy, która pożarła okoliczne wioski. Jeśli już to może przyczynili się do przekształcenia którejś z palatyńskich osad w dynamiczną Romę. I jeżeli nawet się pokłócili i jeden spowodował śmierć drugiego, to zapewne nie poszło o właśnie zakładane miasto, bo nie tak to wtedy wyglądało. Może pobili się o to, kto będzie władcą, a kto nie, albo o to, kto bierze ostatnią wolną kobietę, a kto... nie. Albo o kto, kto bierze chatę z lepszym widokiem. Różnie bywa. Przez cały wiek XX przewinęły się w nauce różne hipotezy na temat roli Romulusa (i może Remusa) w procesie, którego efektem była najpotężniejsza osada w okolicy.

Giacomo Boni

W 1898 roku dyrektorem strefy archeologicznej Forum i Palatynu został włoski badacz Giacomo Boni. To wtedy wykopaliska w tym obszarze w końcu sięgnęły warstw przedhistorycznych, czyli archeologom udało się przekopać przez Rzymian do ich poprzedników. Odkryto wtedy nie tylko takie cuda jak to:

Najważniejszymi z archeologicznego punktu widzenia są dla badaczy historii Rzymu pochodzące z czasów prehistorycznych ślady osadnictwa na wzgórzach. Giacomo Boni opracował także dokładną chronologię warstw, na których spoczywa plac Forum Romanum, co okazało się niezwykle przydatne do uporządkowania wiedzy na temat przeszłości okolicy.

Gdzie Rzym, gdzie... no właśnie, co?

Badania archeologiczne przeprowadzone w latach 40. i 50. XX wieku przyniosły dalsze ustalenia co do przeszłości wzgórz stanowiących rdzeń starożytnej Romy oraz doliny, którą otaczały. 

Na Palatynie (i być może na pobliskim wzgórzu Velia) już od X wieku p.n.e. istniały ośrodki stałego osadnictwa. Dowodem na to są datowane na X i IX w. p.n.e. pochówki w tzw. Sepulcretum, czyli cmentarzysku na skraju doliny u stóp Palatynu i Velii (na którym mieści się Bazylika Maksencjusza/Konstantyna, Świątynia Wenus i Romy oraz kościół i klasztor Santa Francesca Romana). Najmłodsze pochodzą z ok. 830 r. p.n.e., kiedy to zaprzestano grzebania zmarłych w dolinie, a funkcję cmentarza dla osady palatyńskiej przejęła nekropolia eskwilińska.

Co ciekawe, i już mniej zgodne z dorobioną do legendy otoczką, jakoby to Palatyn był zalążkiem miasta Rzymu, osadnictwo na Kapitolu pojawiło się już w epoce brązu, tj. XIV-XIII w. p.n.e. Ślady nieprzerwanej działalności ludzkiej na tym terenie pochodzą z początku epoki żelaza, czyli z IX w. p.n.e. Osada na pobliskim Kwirynale istnieje najpóźniej od połowy tego samego wieku, a duża nekropolia obsługująca kapitolińsko-kwirynalski ośrodek osadniczy - od połowy VIII w. p.n.e.

Te dwa duże zespoły osadnicze rozdziela wspomniana już dolina. W czasach republikańskich została ona osuszona (m.in. za pomocą cudu rzymskiej techniki - Cloaca Maxima) i przekształcona w Forum - serce rodzącej się potęgi urbs. Pod brukiem z trawertynowych płyt, które pokrywają dzisiaj powierzchnię placu, Boni zadokumentował układ 29 (lub 28) innych warstw. Trzy z nich (21-23 lub 20-22) to ubity żwir, o którym wiemy, że stanowił pierwszą nawierzchnię placu Forum. Co ciekawe, w sześciu warstwach położonych niżej szwedzki archeolog Einar Gjerstad odnalazł w 1949 r. ślady chat. Jego znalezisko oznaczałoby, że dolina ta była zabudowana najprawdopodobniej w okresie po wygaszeniu nekropolii, a przed kompleksowym osuszeniem i wybrukowaniem placu Forum. Mniej więcej w tym samym czasie (ok. 650-575 p.n.e.) na wschodnim skraju doliny, u stóp Palatynu, powstały obiekty o charakterze sakralnym. Niewiele młodsze są dachówki pochodzące z zachodniej części placu, spod stóp Kapitolu, które prawdopodobnie kryły dach  tzw. Curii Hostilii, czyli miejsca posiedzeń senatu. 

Debata odnośnie sposobu połączenia się ośrodków rozdzielonych doliną w antyczne miasto przetoczyła się przez środowiska naukowe z niemałym impetem. Ścierały się wtedy ze sobą stronnictwa popierające jedną z dwóch hipotez: Gjerstada o jednorazowym połączeniu rozwijających się na Palatynie, Kapitolu i Eskwilinie osad w jeden organizm i symboliczne wybrukowanie placu pomiędzy nimi ok. 575 r. p.n.e. oraz Hermanna Müller-Karpego o stopniowym formowaniu się większego ośrodka przez cały VIII w. p.n.e. z osad wokół "naturalnego środa ciężkości" w postaci doliny późniejszego Forum.

Kto ma rację, ten stawia... Forum

Obie hipotezy zostały sprawdzone w drugiej fazie debaty pod koniec lat 70. XX w. Dysponowano już wtedy lepszą, bardziej dokładną, a przede wszystkim opracowaną dla tego obszaru chronologią epoki późnego brązu i wczesnego żelaza, której autorem był Giovanni Colonna. Dzięki niej powstała rekonstrukcja ekspansji ośrodka palatyńsko-welijskiego, który najpierw rozszerzyć się miał aż po Eskwilin, tworząc tzw. Septimontium. Niejednokrotnie spotkacie się z tym terminem w odniesieniu do siedmiu wzgórz Rzymu, tymczasem w swoim pierwotnym sensie najprawdopodobniej było to tajemnicze święto obchodzone 11 listopada, które obchodzono na obszarze siedmiu wzgórz, jednak nie tych, o których od razu pomyślicie. Poniżej mapka z zaznaczonym obszarem, którego dotyczyło pierwotne określenie Septimontium:

W połowie VIII w., połączony ośrodek palatyńsko-eskwiliński miał wejść w kontakt z Kapitolem właśnie poprzez osadnictwo w dolinie przyszłego Forum. Zasiedlenie owej doliny, która dotychczas je rozdzielała, oznaczać miało wchłonięcie ekipy kapitolińskiej przez palatyńsko-ekswilińską.
I potem wszyscy razem żyli długo i szczęśliwie na wzgórzach wokół swojego Forum?
Ano nie. A przynajmniej nie do końca.

Wykopaliska prawdy?

Postulowane obszary osad lub zespołów osad są po prostu zbyt wielkie jak na tamte czasy i lokalne tradycje. Wszystko, co zdarzyło się pomiędzy założeniem osad na Palatynie i innych wzgórzach, a Rzymem w okresie powstania republiki, to w dużej mierze domysły i szukanie prawdy na podstawie korelacji i różnych interpretacji. A te, jak wiadomo, zależne są nierzadko od samych badaczy, od doboru badanego materiału, jego objętości, klasyfikacji i możliwościami porównawczymi w kontekstach lokalnych.

Lata 80. i 90. XX wieku to okres odkryć ostatecznie weryfikujących hipotezy z połowy wieku. Badania Alberta Ammermana nad środowiskiem i geomorfologią okolicy pozwoliły doprecyzować pochodzenie i funkcję obiektów uznanych za ślady chat, co ostatecznie obaliło wspomniane pomysły. Dolina Forum była zalewana co roku na wysokość ok. 2 metrów, a przez resztę czasu była bagnem. Owe "chaty" to po prostu dwumetrowe zasypisko najniżej położonej części doliny, którą trzeba było wyrównać pod plac i zasypać bagno. Reszty dokonała już budowa potężnego kanału ściekowo-odwadniającego, który przyjmował potem w siebie wylewy Tybru, dzięki czemu dolina nie była już zalewana. To była pierwotna, podstawowa i najważniejsza funkcja Cloaca Maxima.

Okolice Łuku Tytusa, czyli tzw. siodło doliny między Palatynem a Velią zostało przebadane przez ekipę Andrei Carandiniego. Te badania przyniosły kolejne niespodzianki: w drugiej połowie VI w. p.n.e. cały ten obszar został sztucznie podniesiony i zniwelowany nasypami, pod którymi znalazł się także płynący tędy potok wraz z całą jego doliną. Na nasypie powstała najważniejsza arteria starożytnego miasta - Via Sacra, a później także m.in. Łuk Tytusa.

Ile prawdy w legendzie?

Największe zaskoczenie jednak czekało na archeologów u stóp Palatynu: odnaleźli oni bowiem ślady czterech wałów i murów biegnących równolegle do potoku i zbocza wzgórza. Najmłodszy z nich powstał ok. 550-530 r. p.n.e., a najstarszy został precyzyjnie wydatowany na lata 730-720 p.n.e. Czy natrafiono zatem na ślady prawdziwego Romulusa? Niekoniecznie - charakter znalezisk nie wskazywał na ich funkcję militarną. Ich położenie pasuje do ówczesnej lokalizacji pomerium, czyli po prostu granicy urbs Romy. Granica ta była w swoim charakterze sakralna i tradycyjna, a nie ufortyfikowana w celach obronnych, nierzadko była więc oznaczona w terenie tylko za pomocą specjalnych słupków. Poza pomerium nie było miasta - były tylko tereny należące do Rzymu, które określano jako ager. Obszar objęty ową granicą był zmienny w czasie, stąd tak ważne jest możliwie jak najbardziej precyzyjne datowanie znalezionego wału, muru lub słupa.

Czy zatem chronologia, lokalizacja i przeznaczenie murów czy wałów dowodzą prawdy przekazywanej z pokolenia na pokolenie w postaci legendy o założeniu Rzymu i o czynach Romulusa? Z pewnością nie braknie głosów za takim rozwiązaniem. Poczekajmy zatem jeszcze z kilkadziesiąt lat i wtedy wróćmy do tego postu. Założę się, że wersja może być znowu nieco inna, ale jedno pozostanie to samo: legenda Romulusa zakorzeniona równie silnie w popkulturze, jak i w tradycji samego miasta. Serce nie sługa, w starciu romantyzmu z pragmatyzmem rzadko kiedy od razu wygrywa to drugie.

Na własne oczy

Jeśli interesują was pozostałości wydarzeń, o których dzisiaj pisałam, to najlepszym miejscem, aby się z nimi zapoznać, są oczywiście muzea. Po pierwsze, w Muzeum Kapitolińskim, w sali za pomnikiem konnym Marka Aureliusza jest rzetelnie zrobiona wystawa dotycząca historii Kapitolu z czasów protomiejskich. Są też komputery, przy których można spędzić całe godziny przeglądając wszystkie artykuły w nich zgromadzone. Serdecznie polecam :) 

Dodatkowo można tam zobaczyć fenomenalnie zrekonstruowane potężne podium świątyni Jowisza Kapitolińskiego. Naprawdę robi wrażenie, zwłaszcza gdy się pomyśli o skali tej budowli w odniesieniu do ówczesnych technik budowlanych!

Po drugie, warto udać się także na Palatyn do dwóch miejsc. Pierwszym z nich oczywiście jest muzeum, w którym cały parter jest poświęcony historii tego wzgórza - nie tylko są tam ciekawe ekspozycje i multimedialne pokazy, ale można się też oprzeć o zachowany w dobrym stanie mur poprzednich budowli sprytnie wkomponowany w nowszy obiekt, a także spojrzeć w dół przez pleksiglasową podłogę na jeszcze starsze fundamenty.

Rewelacyjna prezentacja multimedialna w przystępny sposób obrazuje proces budowy chat z "czasów Romulusa", a w gablotach tuż obok można sobie pooglądać naczynia i inne przedmioty, którymi w tym okresie się posługiwano. Może jest tam kubek Romulusa?

A kiedy już wchłonie się wiedzę muzealną, czas wyjść poza muzealne mury i wybrać się na spacer po Palatynie. Po jego południowej stronie, w pobliżu Domu Augusta i Domu Liwii (pozycje OBOWIĄZKOWE!), pod bardzo nieszczególnymi daszkami i bez oświetlenia stoi sobie taka kupa gruzu, jakieś kamory, jakieś takie byle co, jakieś dziury. To niezbyt imponujące coś to "wioska Romulusa", czyli pozostałości osady z VIII w. p.n.e. Może mieszkał w którejś z tych chat?

Felix dies natalis, Roma! 

Przy opracowaniu postu korzystałam z poniższych książek oraz pozycji w ich bibliografii:
G. Foster, Augustus Caesar's World, 1947
M. Jaczynowska, Historia Starożytnego Rzymu, PWN 1983
L. Richardson, A New Topographical Dictionary of Ancient Rome, Baltimore-London 1992
A. Ziółkowski, Historia Rzymu, Poznań 2004

Źródła zdjęć: pexels.com, pixabay.com, własne

Jeżeli kiedykolwiek zastanawialiście się, co jest takiego niezwykłego w Rzymie, że nikogo nie pozostawia obojętnym, to chętnie odpowiem. Chociaż może lepiej nie - nikt nie ma aż tyle czasu, żeby to przeczytać. W zamian oferuję Wam wizytę w miejscu, które jest swoistą esencją Rzymu, a do tego jest niedaleko od centrum, łatwo tam dojechać, jest co robić, a nawet gdzie spać! Zapraszam na Piazza Lodi.

Nie ma jedzenia bardziej włoskiego i zarazem bardziej międzynarodowego niż pizza. W centrum płaci się za nią całkiem sporo, bo ok. 10 euro za zwykłą margheritę (co i tak jest dobrą ceną jak na tę okolicę). Przy Piazza Lodi jest malutka pizzeria, gdzie zapłacicie za nią 4 euro i jeszcze wam za to podziękują. W tej pizzerii nikt nie mówi w innym języku niż włoski, a i tak można się bez problemu dogadać - na migi, uśmiechy, gestami. Co najważniejsze - pizza jest fantastyczna, robiona właściwie na naszych oczach, cienka i typowo włoska. 

Sam plac to po prostu niewielkie rondo, na którego środku stoją ławeczki i rzeźba. Typowo włoska nonszalancja projektanta ujawnia się w tym, że nie ma żadnego przejścia dla pieszych do owej wysepki, więc dla osób nieprzyzwyczajonych do włoskich dróg dostanie się tam może być wyzwaniem przy większym ruchu. Tym jednak, co czyni to miejsce wyjątkowym, jest oczywiście przecinający kilka ulic akwedukt. Czy jest to oryginalny, starożytny, rzymski akwedukt? I tak, i nie. Tak, bo to trasa wspaniałego, podwójnego akweduktu cesarza Klaudiusza. Nie, bo to, co widzimy dzisiaj, to XV-wieczna przeróbka - papieska "fuzja" starożytnych konstrukcji: Acquedotto Felice. Oczywiście, łuki nad ulicami to dzieło jeszcze nowsze, ale spójrzcie uważnie i zobaczycie, że troskliwi rzymianie zadbali o to, żeby przy okazji ich budowy uszczknąć z Felice jak najmniej. Nawet jeśli ktoś woli obrazy w muzeach albo kawę w kawiarni to warto docenić sztukę (budowlaną) i smak (w dopasowaniu nowego do starego) tego obiektu. 

 

W okolicy są zarówno przyzwoite hostele, hoteliki, jak i tzw. ville, czyli niewielkie pensjonaty z kilkoma pokojami. Na taki właśnie udało mi się trafić i z pewnością tam jeszcze wrócę. Wprawdzie pokoje są niewielkie, ale wyposażone w czyste łazienki, telewizory i duże łóżka. A czegóż więcej potrzeba do szczęścia? Może takiego widoku z okna?

 

Do tego w pakiecie dostajemy ciszę i spokój, sympatycznych sąsiadów, taras na dachu, ogród z huśtawką i śniadanie w cenie. Cena za pokój 2-os.: 34 euro/doba + podatek. Polecam - klik! 

Oprócz wspomnianego akweduktu, w zasięgu spaceru są inne atrakcje, które zdecydowanie warto odwiedzić. Wrzucam garść linków i zapraszam też do mapy poniżej, gdzie znajdziecie więcej propozycji:

• Porta Maggiore
• Podziemna bazylika neopitagorejska: Basilica Sotterranea (di Porta Maggiore)
• Lateran i okolica:
  Bazylika św. Jana na Lateranie
  Bramy miejskie: Porta Asinaria i Porta San Giovanni
  Kościół św. Krzyża w Jerozolimie
  Amfiteatr Castrense
• Park Villa Fiorelli
• Muzeum instrumentów muzycznych

Lateran. Po lewej Porta Asinaria, po prawej Porta San Giovanni, a w tle bazylika św. Jana na Lateranie.

Tutaj nie czuć atmosfery wielkiego miasta. Nie ma prawie w ogóle turystów, życie toczy się swoim spokojnym, włoskim rytmem w zgodzie z la dolce vita. Na skwerku na ławkach przesiadują starsi panowie, przy fontannie z wodą pitną bawią się dzieci, sprzedawcy z warzywniaka czy kiosku stoją przed swoimi sklepami, popalają papierosy i dyskutują. Panie z pizzerii uwijają się w swojej kuchni do wieczora, a po nich stałych klientów przejmują pobliskie bary. Czasem ktoś na kogoś zatrąbi albo znajomi będą się witać głośno przez ulicę. Poza tym - cisza. Można się naprawdę zrelaksować i to pomimo tego, że pod nami co i rusz pędzi metro, dwie przecznice dalej biegnie jedna ze śródmiejskich obwodnic, a w okolicy przebiega też główna magistrala kolejowa do Termini. Nie słychać huku wielkiego miasta, jednak wciąż się w nim jest.

MAPA

Photo credit/zdjęcia: www.romacinque.altervista.org, www.romasparita.eu, Wikipedia

Zapraszam na kolejną część ekspresowego zwiedzania Rzymu w jeden dzień. W poprzednim odcinku spacerowaliśmy po wyjątkowo urokliwym i fotogenicznym centrum (Centro Storico), a w tym udajemy się na zwiedzanie Watykanu i okolic. Nie tylko dla wierzących!

• Część 1. Rzym fotografów: spacer po słynnym i pięknym centrum, którego zabytki są ozdobą większości widokówek wysyłanych z Wiecznego Miasta. Dużo ładnych zdjęć do oglądania i inspiracji. [2-3 godziny]
• Część 2. Rzym papieży: w tym wpisie udajemy się z wizytą do Watykanu i nie tylko. Rzym papieski sięgał bowiem daleko poza mury Państwa Kościelnego. [2 godziny]
• Część 3. Rzym wizjonerów: spacer śladami wielkich postaci, które działały w Rzymie i dla Rzymu. [2 godziny]
• Część 4. Rzym cesarzy: od chaty Romulusa po upadek cesarstwa i gruzy wielkiej cywilizacji - podróż w czasie przez meandry polityki i archeologii. [2-3 godziny]

Trasa

Podzieliłam plan zwiedzania na 4 części tematyczno-topograficzne. Oczywiście polecam iść po kolei, żeby maksymalnie wykorzystać czas i nie pogubić się w komunikacji miejskiej, ale równie dobrze można sobie dowolnie wybierać moduły i ewentualnie któryś odpuścić. Dla tych, którzy chcą dowiedzieć się czegoś więcej o odwiedzanych i mijanych miejscach: spokojna głowa, każde z nich zasługuje na osobny wpis i na pewno na tym blogu kiedyś się one znajdą.

Ponieważ czas jest ważny akurat w przypadku tej wycieczki, zatem przy każdej części podam szacowaną liczbę godzin, które należy przeznaczyć, aby na spokojnie i bez biegania zapoznać się  z każdą z nich. Postaram się nie pisać za dużo, podać konkretne i przydatne informacje oraz wskazać to, na co warto zwrócić uwagę. To ma być praktyczny przewodnik, a na przeżywanie i delektowanie się też przyjdzie czas i miejsce.

O tym, jak papieże wpływali i kształtowali Rzym można znaleźć całe książki i spiskowe teorie. Zdarzają się i takie, które to łączą, jak np. słynna powieść Dana Browna pt. "Anioły i demony". A czasem można po prostu stanąć przed Zamkiem św. Anioła i zobaczyć na własne oczy. Albo wejść do środka i dać się oczarować tej wyjątkowej fuzji historii, religii i architektury. W końcu nie tak często spotyka się antyczne mauzoleum cesarza przekształcone w warownię przez papieży.


Wprawdzie wstęp do środka jest płatny, jednak kasa jest wewnątrz, więc można wejść przez główną bramę za darmo i rozejrzeć się trochę. Polecam to zrobić, bo dopiero za murem budowla odkrywa swoje tajemnice i nawet taki krótki rzut oka pozwala lepiej ją poznać. Zaplanujcie dodatkowe 30-40 minut, żeby zwiedzić całość, bo gwarantuję, że pokręcenie się za bramą nie tylko nie wystarczy, ale wręcz zachęci do wejścia dalej. Naprawdę warto! To jeden z najciekawszych zabytków miasta, a jego forma i wnętrze to istny majstersztyk, do tego zawiera w sobie element zabawy - przez większość czasu ma się wrażenie poruszania w labiryncie, który co zakręt odkrywa dla nas coś ciekawego i niespodziewanego. To jedno z tych miejsc, gdzie warto zajrzeć do każdego zakamarka!


Spod mauzoleum-zamku idziemy prościutko Via della Conciliazione aż do Watykanu. Podobną trasą chadzali już starożytni, tylko wtedy była to Via Cornelia, która łączyła Mauzoleum Hadriana z terenem Ager Vaticanus i nieco starszym od niego stadionem (cyrkiem). Ta okolica to punkt obowiązkowy tak dla wierzących, jak i dla niewierzących. Dla wszystkich bowiem gwarantowane są przeżycia estetyczne, a dla tych pierwszych także duchowe. 

Jeżeli mamy do dyspozycji więcej czasu to oczywistym wyborem będzie wizyta w Muzeach Watykańskich, jednak jeśli robimy Rzym według ekspresowego planu to nie będzie zbyt dobry pomysł. Temu miejscu należy poświęcić wiele czasu i uwagi, a z założenia jednodniowy sprint po Rzymie temu nie sprzyja. To jest właśnie tego typu atrakcja, podobnie jak wiele innych muzeów czy parków archeologicznych, które nie załapią się do tego zestawienia, bo uważam, że lepiej sobie odpuścić pobieżne i bezrefleksyjne oglądanie niż przelecieć przez sale muzealne jak przeciąg i nic potem z tego nie mieć oprócz biletu wstępu na pamiątkę.


Będąc już na Placu św. Piotra warto zwrócić uwagę nie tylko na to, co przed nami, ale też na to, co pod nami i wokół nas. Owal placu otacza XVII-wieczny portyk Berniniego: imponująca, czterorzędowa kolumnada, którą wieńczą posągi 140 świętych. Ustawiając się w połowie odcinka pomiędzy obeliskiem w centrum placu a jedną z dwóch fontann znajdziemy okrągłą płytę oznaczoną nazwą Centro del Colonnato. Stajemy na niej, spoglądamy z tego punktu na kolumny i dajemy się ponieść magii perspektywy. Tylko z tych dwóch punktów bowiem kolumnada wydaje się składać zaledwie z jednego rzędu.


Dzisiejszy plac i Bazylika św. Piotra były w czasach starożytnych peryferiami stolicy - Ager Vaticanus. Zanim stały się centrum życia katolickiego były miejscem relaksu oraz rozrywki. Piękne ogrody stworzyła tam żona cesarza Tyberiusza, Agrypina Starsza, a jego następca - Kaligula - ufundował w tej okolicy stadion (tzw. cyrk). Jeżeli szukacie miejsca, w którym faktycznie ginęli chrześcijanie i w którym mogły dziać się sceny opisywane przez Sienkiewicza, to zapomnijcie o Koloseum. Cyrk Kaliguli i Nerona był właśnie miejscem, w którym ten drugi miał dopuszczać się okrutnych zabaw kosztujących życie całe zastępy chrześcijan. Jeśli zaś chodzi o Koloseum to... w czwartej części spaceru poznacie się z nim lepiej. Cyrk pojawi się też przy okazji postu o tym, co kryje się na zapleczu Bazyliki.

Tak prezentuje się obecny stan badań dotyczących lokalizacji wspomnianego stadionu względem dzisiejszej Bazyliki i Placu św. Piotra: 


Wstęp do Bazyliki św. Piotra jest darmowy, ale należy przejść przez kontrolę bezpieczeństwa, aby móc się do niej dostać. Jest to typowa kontrola jak np. na lotnisku, w związku z tym należy liczyć się z tym, że będzie kolejka. Bazylika oferuje niesamowite wrażenia wizualne - ogrom budowli naprawdę oszałamia i nie ma w tym przesady! Ilekroć tam jestem, podziwiam nie tylko dzieła sztuki zdobiące jej nawy, ale przede wszystkim zadzieram głowę. Powiem Wam, że prawdziwa magia kryje się w suficie. To nie Pieta, nie ołtarz Berniniego, nie figura św. Piotra, nie grób Jana Pawła II i nie wejście do grot watykańskich poruszają najbardziej - to gra świateł, blask napisów i detale zdobień wnętrz kopuł i sklepień tego kościoła są jego prawdziwym skarbem.

Spójrzcie i przekonajcie się sami:



Skoro jesteśmy przy suficie i kopule, warto podjąć wysiłek wdrapania się na jej taras widokowy. Wejście znajduje się po prawej stronie zewnętrznych schodów prowadzących do Bazyliki. Taras jest czynny codziennie (8-18 w sezonie, 8-17 poza sezonem), a wejście jest płatne.

Taki widok jest jednak wart wydanych pieniędzy:


Jeśli macie ochotę wysłać do kogoś pocztówkę z pieczątką z Watykanu to możecie skorzystać z usług tutejszej poczty - Poste Vaticane. Czasami na samym placu stoi ich kontener, w którym można kupić znaczki i od razu wysłać kartkę, a czasem trzeba się udać na pocztę. Znajduje się ona u stóp Pałacu Apostolskiego, na tyłach kolumnady, po prawej stronie placu. Działa szybciej niż poczta włoska i niż te wszystkie pomysły typu Friend Post, których znaczki można kupić w kioskach razem z pocztówkami (tej metody wysyłki szczególnie nie polecam, jeśli kartka ma dotrzeć przed nadejściem następnej pory roku).

Wizytą na poczcie kończymy wizytę w Watykanie i całą drugą część Roma Express. Ruszamy teraz ku artystom, politykom i sławnym postaciom, czyli do trzeciej części: Rzymu wizjonerów. Przed ostatecznym opuszczeniem dawnego Ager Vaticanus polecam napełnić sobie butelki wodą w "papieskiej" fontannie (Fontana delle Tiare) z wodą pitną, która znajduje się w pobliżu poczty, po drugiej stronie ulicy przechodzącej pod murem i bramą. Picie wody to podstawa podczas takich wycieczek, na szczęście Rzym jest w tej materii wyjątkowo łaskawy i przyjazny wędrowcom.


Wracamy tą samą drogą, którą tu przybyliśmy - Via della Conciliazione. Na skrzyżowaniu przed Zamkiem Św. Anioła skręcamy w lewo, podziwiamy fragment tajemnego przejścia z Watykanu do Zamku, tzw. Passetto di Borgo na wprost i zmierzamy na przystanek autobusu 40 (Piazza Pia - Castel Sant'Angelo, kierunek: Termini).

Po ośmiu przystankach wysiadamy na Piazza Venezia. Jeśli obawiacie się go przegapić to spokojna głowa - takiego kolosa trudno przeoczyć:

Zwiedzić Rzym w jeden dzień to plan tyleż ambitny, co bardzo trudny do zrealizowania. Ale można próbować chociaż liznąć tego Rzymu, choć przez jeden dzień odetchnąć słodkim dolce vita, dać się ogrzać południowemu słońcu, poczuć na własnej skórze jak to jest obcować oko w oko z tysiącami lat historii. Wiecie, coś w rodzaju zwiastuna filmowego (jeśli zachęci to można wtedy śmiało planować wizytę "pełnometrażową") lub przystawki, by skutecznie pobudzić apetyt.

Stara miłość nie rdzewieje

Odwiedziłam Rzym już wielokrotnie, jednak za każdym razem znajduję w nim coś innego. Staram się chodzić nieznanymi sobie ścieżkami i odwiedzać miejsca, w których jeszcze nie byłam, muzea i wystawy, na które wcześniej nie miałam czasu oraz odwiedzać zabytki, które wcześniej mi umknęły lub wypadły z planu z powodu braku umiejętności rozciągania doby.

Oprócz nowych punktów, nowych widoków, muzeów i ścieżek, zawsze odwiedzam stały zestaw miejsc, które poznałam w Rzymie przy okazji pierwszych wizyt. I choć prawie każde z nich znam bardzo dobrze, a po niektórych pewnie umiałabym poruszać się z zamkniętymi oczami, to jednak nie zdarzyło mi się zrezygnować z odwiedzenia ich. Nie przeszkadzają mi tłumy turystów, strajki w komunikacji ani kaprysy pogody. Odwiedzam je jak przyjaciół albo starych znajomych. Jak bezpieczną przystań w falującym morzu selfie-sticków, kolorowych chust i plecaków.

Łatwo przestać słyszeć hałas złożony z klikania migawek, wielojęzycznych opowieści przewodników i nawoływań opiekunów grup, kiedy wychodzi się na zalaną słońcem (lub deszczem) widownię Koloseum, przemyka po kamieniach na Via Sacra, wdrapuje (z dowolnej strony) na wzgórze kapitolińskie, przysiada na ławce we wnętrzu Panteonu, wdycha mokrą mgłę z fontann na Piazza Navona lub zanurza w głębokim cieniu drzew rosnących nad Tybrem w pobliżu Mostu Anioła.

Te miejsca poznałam przy okazji pierwszych wizyt w mieście i zawsze do nich wracam. Nie tylko dlatego, że mam do nich sentyment i je zwyczajnie lubię (bardzo!), ale też dlatego, że są dla mnie punktami orientacyjnymi i miejscami odpoczynku. To moi przyjaciele, których i wam chcę przedstawić.

Trasa

Podzieliłam plan zwiedzania na 4 części tematyczno-topograficzne. Oczywiście polecam iść po kolei, żeby maksymalnie wykorzystać czas i nie pogubić się w komunikacji miejskiej, ale równie dobrze można sobie dowolnie wybierać moduły i ewentualnie któryś odpuścić. Dla tych, którzy chcą dowiedzieć się czegoś więcej o odwiedzanych i mijanych miejscach: spokojna głowa, każde z nich zasługuje na osobny wpis i na pewno na tym blogu kiedyś się one znajdą.

Ponieważ czas jest ważny akurat w przypadku tej wycieczki, zatem przy każdej części podam szacowaną liczbę godzin, które należy przeznaczyć, aby na spokojnie i bez biegania zapoznać się  z każdą z nich. Postaram się nie pisać za dużo, podać konkretne i przydatne informacje oraz wskazać to, na co warto zwrócić uwagę. To ma być praktyczny przewodnik, a na przeżywanie i delektowanie się też przyjdzie czas i miejsce.

Spis treści:

• Część 1. Rzym fotografów: w tym wpisie zapraszam na spacer po słynnym i pięknym centrum, którego zabytki są ozdobą większości widokówek wysyłanych z Wiecznego Miasta. Będzie dużo ładnych zdjęć do oglądania i inspiracji. [2-3 godziny]
• Część 2. Rzym papieży: wizyta w Watykanie, ale nie tylko, Rzym papieski bowiem sięgał także poza mury Państwa Kościelnego. [2 godziny]
• Część 3. Rzym wizjonerów: spacer śladami wielkich postaci, które działały w Rzymie i dla Rzymu. [2 godziny]
• Część 4. Rzym cesarzy: od chaty Romulusa po upadek cesarstwa i gruzy wielkiej cywilizacji - podróż w czasie przez meandry polityki i archeologii. [2-3 godziny]

CZĘŚĆ 1: RZYM FOTOGRAFÓW. CENTRO STORICO.

Start: Stazione Termini

Wychodzimy z bocznej uliczki prosto na pełen turystów słynny plac Hiszpański. Nazwę swoją bierze od XVI-wiecznego pałacu, w którym znajdowała się ambasada Hiszpanii. Wprawdzie hiszpańska placówka dyplomatyczna zmieniła już adres, ale nazwa pozostała.

Spod pałacu wystarczy już tylko się odwrócić, by móc w końcu nacieszyć oczy jednym z najbardziej znanych widoków, który znajduje się na co najmniej połowie wszystkich sprzedawanych w mieście kolorowych pocztówek. Długie, trzypoziomowe schody opadają z gracją, falując, od zdobiącego szczyt wzgórza kościoła Trójcy Św. (Santissima Trinità dei Monti) aż po usytuowaną u ich stóp smukłą marmurową fontannę w kształcie łodzi dłuta Pietro Berniniego. Ten widok pozostaje w pamięci na długo, szczególnie jeśli uda się trafić na niego w takiej chwili, gdy turystów jest tam mniej niż mieszkańców. Czyli zazwyczaj nocą lub rankiem. Mnie się jeszcze nie udało...


Po prawej stronie schodów wznosi się Casina Rossa - budynek, w którym mieszkał m.in. poeta John Keats, a obecnie znajduje się tam jego muzeum.
Naprzeciwko schodów i fontanny rozpoczyna swój bieg Via Condotti - rzymska Oxford Street. Jeżeli ktoś poszukuje torebki Louis Vuitton albo nowych bucików od Chanel lub Versace to jest we właściwym miejscu ;)


Zmierzając w stronę przeciwległego końca tego arcydługiego placu, zaobserwujemy, że nie ma on jednolitego charakteru. W swojej południowej części przechodzi w inny plac: Piazza Mignanelli. Tłum się tu przerzedza, gwar nieco cichnie, ale atmosfera luksusu dalej unosi się w powietrzu. Nawet witryna McDonald's wygląda tutaj elegancko!



Za obeliskiem trzymamy się prawej strony i tą drogą (Via della Propaganda, Via Nazareno) docieramy do Via del Tritone, przekraczamy tę szeroką arterię i uliczką Via della Stamperia docieramy do niej. Do Fontanny di Trevi.


Prędzej niż zobaczymy, to ją usłyszymy: szum wody i wzbijający się ponad niego nieustający gwar turystów. Gęsty tłum, błyskające flesze, wszechobecni sprzedawcy mydła i powidła oraz odbijające się w otaczających plac budynkach błyski z wody to niezawodne znaki, że to już, że to tu. Że najsłynniejsza fontanna jest na wyciągnięcie ręki. Oczywiście, przesądni powinni wrzucić do niej jakiś grosz, o ile chcą jeszcze wrócić do Rzymu. Ponoć działa. Na mnie podziałał :)

Przed ucieczką z placu warto zajrzeć do kościoła św. Wincentego i Anastazego w jego południowo-wschodnim narożniku. Potem wystarczy kierować się uliczką Via San Vincenzo do Via dell'Umilita i skręcić w prawo, by dotrzeć do jednej z głównych arterii centrum miasta - słynnej Via del Corso. Po drodze mijamy Piazza dell'Oratorio z XVI-wiecznym Oratorium Krzyża Najświętszego, czyli kościoła wzniesionego według projektu Giacomo della Porta.

Po drugiej stronie Via del Corso kierujemy się dalej tak samo (Via della Caravita) aż do kolejnego słynnego zabytku. Po drodze, po lewej stronie ulicy, mijamy też kościół św. Ignacego Loyoli. Idziemy dalej prosto Via del Seminario aż docieramy do Piazza della Rotonda, gdzie stoi wyjątkowa świątynia - Panteon.

W każdym z jej opisów kilkukrotnie przewija się "naj-": np. najlepiej zachowana starożytna budowla w Rzymie, największa kopuła z niezbrojonego betonu, i tak dalej. Wejście do niej jest możliwe właściwie cały czas, więc nie można nie skorzystać. Dawna świątynia wszystkich bóstw rzymskich wciąż pełni rolę miejsca kultu - jest kościołem poświęconym męczennikom (Santa Maria dei Martiri), a także mauzoleum władców zjednoczonych Włoch.

Portyk pochodzi z czasów Augusta, czyli z przełomu tysiącleci, i początkowo zdobił wejście do zupełnie innej świątyni, która stała w tym miejscu. Stojącą za nim obecnie rotundę właściwego Panteonu zbudował cesarz Hadrian w latach 20. II w. n.e. Przejście pod ogromnymi kolumnami i przez równie imponujące wrota z brązu to nie lada przeżycie. A i tak to dopiero preludium do wrażeń ze środka! Każda pora dnia ma swoje unikatowe światło i atmosferę, więc za każdym razem świątynia wydaje się inna. Dajcie się zachwycić - to bardzo łatwe w tym miejscu:


Od Panteonu kierujemy się na zachód do kolejnego wyjątkowego placu. Wychodząc z Piazza della Rotonda uliczką Via Giustiniani w jego północno-zachodnim krańcu, szybko dotrzemy do Corso del Rinascimento, za którym otwiera się widok na Piazza Navona.

Jest to plac pełen historii i sztuki, który zdobią dzieła wybitnych artystów: trzy wyjątkowe fontanny (Maura, Czterech Rzek i Neptuna), kościoły: Nostra Signora del Sacro Cuore, Sant'Agniese in Agone (św. Agnieszki), pałace: Palazzo Pamphilj, Palazzo Torres, Palazzo Braschi (obecnie muzeum historii Rzymu od średniowiecza do XIX w.: Museo di Roma). W dodatku temu wszystkiemu jako fundament służy antyczny stadion Domicjana. To miejsce pokazuje złożoność historii miasta chyba jeszcze bardziej niż całe Forum Romanum. 

Bez względu na porę dnia plac jest pełen spacerowiczów, turystów i artystów: malarzy, kuglarzy, śpiewaków. Warto spędzić tu chwilę, posłuchać tego żywego gwaru, który jakże inny jest od tego panującego wokół Fontanny di Trevi. Może to dzięki ogromnej przestrzeni placu lub specyficznej atmosferze, ale pomimo dużej liczby ludzi jest tutaj miło i dobrze się oddycha rzymskim powietrzem lub wystawia twarz do słońca we mgle wzbijanej przez fontanny.

Plac opuszczamy za fontanną Neptuna i kierujemy się w stronę Tybru, a potem Zamku św. Anioła (Castel Sant'Angelo). W zależności od preferencji fotograficzno-widokowych proponuję dwa warianty trasy:

1. Kierując się na północ do Piazza di Tor Sanguigna docieramy ulicą Via Giuseppe Zanardelli do mostu Humberta I (Ponte Umberto I). Z niego możemy podziwiać Tybr z Mostem św. Anioła i Bazyliką św. Piotra w tle. Wysłałam w życiu kilka kartek z tym ujęciem:


2. Kierując się wzdłuż krótszego boku Piazza Navona do Via dei Coronari docieramy do Via del Santo Spirito, którą dojdziemy do Mostu św. Anioła (Ponte Sant'Angelo). Tutaj również możemy podziwiać widok znany z kartek pocztowych:

Photo credit: J.Enric, lafiguradelpadre, ktulinho via Foter.com / CC BY-SA

Czym jest/będzie Rome Geek? 
Serią artykułów dotyczących Rzymu i jego mniej znanego oblicza. Rzym to o wiele więcej niż suche fakty czy stałe trasy i to właśnie serwuję w ramach #RomeGeek: zabieram czytelników na wirtualne wycieczki do mniej znanych miejsc w mieście, przedstawiam ciekawe tematy, które rzadko pojawiają się w przewodnikach oraz wyposażam w wiedzę i przydatne wskazówki co warto zobaczyć, gdzie pójść, którędy iść, jechać lub lecieć, żeby wycisnąć z Rzymu jak najwięcej.  Cel - dokopać się do serca miasta, odetchnąć prawdziwym Rzymem, poznać go od podszewki i bez makijażu.

Zapraszam na pierwszy odcinek!


Rzym wodą stoi (a raczej płynie). Woda i Rzym są ze sobą nierozłącznie powiązane - pokażcie mi inne miasto, które równie chętnie przelewa przez swoje trzewia hektolitry wody. Czystej wody, w dodatku nierzadko pitnej.

Regina Aquarum

Marnotrawstwo? Pewnie trochę tak, zwłaszcza z naszego punktu widzenia, ale Rzymianie raczej się nad tym specjalnie nie zastanawiali. Od starożytności to miasto nie miało większych problemów z wodą i jej brakiem, ponieważ stałe dostawy zapewniała sieć akweduktów, o które z kolei dbali specjalnie do tego desygnowani urzędnicy i inżynierowie wraz ze specgrupami robotników. Zajmowali się konserwacją, czyszczeniem, udrażnianiem i naprawami wodociągów, dzięki czemu dla mieszkańców miasta obecność wody stała się równie oczywista jak powietrze. I tak już zostało - dzisiaj Rzym może poszczycić się rekordową liczbą fontann, których w mieście naliczono ponad dwa tysiące! Jak widzicie, starożytni nie wiedzieli, co robią, kiedy nadawali miastu przydomek "Królowej wód" - Regina Aquarum.

I nasoni, czyli nochale

Woda w Rzymie - oprócz tego, że wszechobecna - jest czysta i zdatna do picia, w dodatku też dostępna dla każdego. W pobliżu każdej większej atrakcji turystycznej znajduje się co najmniej jeden nasone, z którego ciurka lub chlusta (jakoś trudno trafić na porządnie wyregulowany) świeża, chłodna woda. Smaczna, czysta, orzeźwiająca, w niekończących się ilościach, za darmo i do tego niemal co krok. Przydomek, który zyskały sobie owe krany, pochodzi od ich kształtu - il nasone to po włosku "nochal" :) 

Photo credit: hidden side via Foter.com / CC BY-NC-SA

Drodzy podróżnicy po Rzymie, skorzystajcie zatem z MAPY owych kraników, aby nigdy nie czuć pragnienia podczas zwiedzania miasta:

Ciekawostką jest, że w samym Koloseum znajdowały się małe fontanny z wodą, z których mogli się napić rozemocjonowani widzowie. Turyści i wszelkiej maści wędrownicy także korzystają na tym wynalazku do dziś, nie tylko w Amfiteatrze, ale w całym Rzymie i jego okolicach.


Niektóre fontanny oznaczone są tabliczką z napisem "Acqua non potabile" - czyli woda niezdatna do picia. Najbezpieczniejsze są oczywiście te oznaczone informacją, że woda jest pitna: "Acqua potabile", ale ta informacja pojawia się rzadziej niż powyższa. Po prostu należy wiedzieć, z których można pić - dla rzymian to oczywiste. Ich wzorem korzystajmy zatem z darmowej, miejskiej wody, żeby nigdy nie czuć pragnienia podczas zwiedzania lub zwykłego spaceru po Wiecznym Mieście. Spokojna głowa - kwestią tego, gdzie się potem nadmiaru wody pozbyć też się kiedyś zajmę, a na razie wciąż gromadzę materiał ;)

Pamiętajmy przy tym, że to głównie nasoni dostarczają wodę pitną, podobnie jak innego kształtu niewielkie fontanny. Te duże i popularne, a w szczególności te ogrodzone, nie powinny kusić ani jako napój, ani tym bardziej jako basen. Tego typu akcje rzymianie i Włosi raczej wolą oglądać w kinie, a nie na ulicy: